Doğa Kültür ve Yaşam Derneği, yerel halk ve kamu kurumlarıyla birlikte çöl varanlarının yaşaması için 2007 yılından bu yana Şanlıurfa’nın Birecik ilçesinde çalışıyoruz. Bu kapsamda türün varlığını ve yaşam alanlarını araştırdık. Yerel koruma ve farkındalık çalışmaları yürüttük. Çöl varanı yaşam alanlarının resmî olarak korunması için savunuculuk yaptık ve yuvaların çevresindeki baskıların azaltılması için çalışmaya devam ediyoruz.
Doğa Kültür ve Yaşam Derneği, yerel halk ve kamu kurumlarıyla birlikte çöl varanlarının yaşaması için 2007 yılından bu yana Şanlıurfa’nın Birecik ilçesinde çalışıyoruz. Bu kapsamda türün varlığını ve yaşam alanlarını araştırdık. Yerel koruma ve farkındalık çalışmaları yürüttük. Çöl varanı yaşam alanlarının resmî olarak korunması için savunuculuk yaptık ve yuvaların çevresindeki baskıların azaltılması için çalışmaya devam ediyoruz.
Çöl varanı (Varanus griseus), çöl ve yarı çöl alanlarda yaşayan, iri yapısı nedeniyle “dev kertenkele” olarak da bilinen bir sürüngen. Türkiye’de Varanus griseus griseus alttürü yaşıyor. Tür, ülkemizde Suriye sınırı boyunca Şanlıurfa ve Şırnak’ta; özellikle Birecik’in doğal bozkırlarında yaşamını sürdürüyor. Küresel yayılışı Kuzey Afrika’dan Güneybatı Asya’ya, Afganistan, Pakistan ve Kazakistan’a kadar uzanıyor.
Uzun, ince ve çatallı dili; sarımsı kahverengi ya da grimsi gövdesi ve sırtındaki koyu renkli enine şeritleri türün belirgin özellikleri arasında. Gündüzleri hareket eden çöl varanları toprağı kazabiliyor, ağaçlara tırmanabiliyor ve iyi yüzebiliyor. Yılan, kertenkele, küçük memeli, kuş ve sürüngen yumurtalarıyla besleniyor. Kasım ayında kış uykusuna yatıyor; çiftleşme dönemi mayıs ve haziran aylarında gerçekleşiyor. Dişiler 10–12 yumurta bırakabiliyor; yavrular yaklaşık 120 gün sonra yumurtadan çıkıyor.
Çalışmalarımız
2007 ve 2008 yıllarında Birecik’teki bozkır köyleri ve çevresinde yürüttüğümüz saha çalışmalarıyla çöl varanının bölgedeki varlığını görsel kayıtlarla belgeledik ve yaşam alanları hakkında bilgi elde ettik. Avcılık nedeniyle öldürülen çöl varanlarının korunması için Birleşmiş Milletler GEF Küçük Destek Programı’nın desteğiyle pilot alanlarda farkındalık çalışmaları yürüttük.
“Bozkır da Güzeldir” kampanyası ve savunuculuk faaliyetleriyle yerel halkın ve karar vericilerin türe yaklaşımının değişmesine katkı sağladık. “Bozkırı Köylüler Koruyor” çalışması kapsamında çöl varanlarının köylerde yaşayan insanlar tarafından sahiplenilmesini ve yerinde korunmasını destekledik.
Türün yaşam alanının kalıcı olarak korunması amacıyla, dönemin T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı yetkilileri, yerel karar vericiler ve muhtarlıklarla birlikte Birecik Bozkırları Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ön etüt çalışmasını hazırladık. Etüt raporunun ilgili kurumlara iletilmesinin ardından süreci takip ettik. On üç yıl süren çalışmalar sonucunda Birecik Bozkırları, 12 Mayıs 2020 tarihinde Yaban Hayatı Geliştirme Sahası ilan edilerek resmî koruma statüsüne kavuştu. Çöl varanlarının yakalanması, öldürülmesi ve onlara zarar verilmesi kesinlikle yasak.
Fıstık Üretimiyle Birlikte Koruma
Çöl varanları, Şanlıurfa’da doğal olarak yetişen melengiç ağaçlarına aşılanan fıstık ağaçlarının çevresinde de yaşıyor. Doğa Derneği üyemiz Ahmet Demir, çöl varanı yuvalarını koruyor; yuvalara yakın fıstık ağaçlarında kimyasal ilaç kullanmıyor ve yuva çevresindeki baskıyı azaltıyor. Çöl varanlarının yaşadığı alandaki bu ağaçlardan elde edilen fıstıklar, Doğa Derneği’nin Yavaş Dükkan’ında satışa sunuluyor.
Ortaklarımız ve işbirliği yaptığımız kurumlar
Doğa Kültür ve Yaşam Derneği, Birleşmiş Milletler GEF Küçük Destek Programı (SGP), Birecik Belediyesi, ilgili kamu kurumları, yerel karar vericiler, muhtarlıklar ve Birecik halkı.